AI an toàn trong y tế: Sáu nguyên tắc để con người luôn kiểm soát

AI đang đi vào bệnh viện, phòng khám và nhà thuốc nhanh hơn nhiều người nghĩ: Tổng đài trả lời tự động, công cụ đặt lịch, trợ lý gợi ý phân luồng, phần mềm hỗ trợ đọc hình ảnh. Theo báo cáo "Khai phá tiềm năng AI Việt Nam 2026" của Strand Partners, khoảng 23% doanh nghiệp trong lĩnh vực y tế đã ứng dụng AI.

Lợi ích là rõ ràng, nhưng sai sót trong y tế có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng. Quyết định số 33/2026/QĐ-TTg đã đưa y tế vào sáu lĩnh vực có hệ thống AI rủi ro cao, ví dụ hệ thống AI hỗ trợ phẫu thuật, rô-bốt phẫu thuật. Các hệ thống thuộc Danh mục trong lĩnh vực y tế đã hoạt động trước ngày 15/8/2026 phải hoàn thành nghĩa vụ tuân thủ trước ngày 01/9/2027.

Sáu nguyên tắc#

1. Con người kiểm soát. Mọi quyết định chuyên môn về chẩn đoán, điều trị thuộc về người hành nghề có thẩm quyền. AI chỉ hỗ trợ; bác sĩ, điều dưỡng có quyền và trách nhiệm bác bỏ gợi ý của AI.

2. AI không tự chẩn đoán, không kê đơn. Trợ lý ảo tiếp nhận người bệnh không được đưa ra kết luận bệnh hay chỉ định thuốc. Khi người dùng hỏi, hệ thống cung cấp thông tin chung và hướng dẫn gặp nhân viên y tế.

3. Minh bạch khi có AI hỗ trợ. Người bệnh được biết khi họ đang trao đổi với AI, và được quyền yêu cầu nói chuyện với người thật.

4. Ẩn danh dữ liệu huấn luyện. Dữ liệu sức khỏe thuộc nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Dữ liệu dùng để huấn luyện, đánh giá mô hình phải được ẩn danh và chỉ xử lý khi có cơ sở pháp lý theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

5. Kiểm toán thiên lệch định kỳ. Kiểm tra xem hệ thống có hoạt động kém hơn với một nhóm người bệnh nào đó (người cao tuổi, trẻ em, người dân tộc thiểu số, người nói phương ngữ) hay không.

6. Phân loại khẩn cấp ba mức. Hệ thống phải nhận diện dấu hiệu khẩn cấp và chuyển ngay cho con người. Một cách phân loại đơn giản:

Danh mục kiểm tra trước khi triển khai#

• Đã xác định hệ thống có thuộc Danh mục rủi ro cao hay không và lập hồ sơ phân loại.
• Đã quy định rõ việc AI được và không được làm, có văn bản phê duyệt của người có thẩm quyền chuyên môn.
• Đã thông báo cho người bệnh khi có AI tham gia và có kênh chuyển sang người thật.
• Dữ liệu được ẩn danh khi huấn luyện; có cơ sở pháp lý và quy trình đồng ý khi xử lý dữ liệu sức khỏe.
• Đã kiểm thử với các tình huống khẩn cấp, câu hỏi về thuốc, yêu cầu chẩn đoán, và với người dùng nói phương ngữ.
• Có nhật ký hội thoại, cơ chế dừng khẩn cấp và quy trình xử lý sự cố.
• Nhân viên y tế được đào tạo về giới hạn của hệ thống.

Chương trình CT3 của Viện (dự kiến)#

Chương trình khoa học CT3 "AI an toàn trong y tế" của Viện đặt câu hỏi: Rủi ro nào phát sinh khi đưa AI vào sàng lọc, phân luồng và chăm sóc khách hàng y tế, và cần ngưỡng, quy trình con người kiểm soát như thế nào. Sản phẩm dự kiến đến năm 2029 gồm Hướng dẫn thực hành AI an toàn cho cơ sở y tế và giáo trình đào tạo tại bệnh viện. Giai đoạn 2028-2029, Viện xem xét lập Phòng thí nghiệm AI an toàn trong y tế khi đủ nguồn lực và được Hội chấp thuận.

Bài viết mang tính định hướng quản trị; không phải hướng dẫn chuyên môn y khoa. Cơ sở y tế cần tuân thủ quy định chuyên ngành và hướng dẫn của cơ quan quản lý y tế.