Nhận diện lừa đảo deepfake: Cẩm nang cho gia đình có người cao tuổi

"Mẹ ơi, con bị tai nạn, mẹ chuyển gấp cho bạn con số tiền này nhé." Giọng nói giống hệt con mình, hình ảnh trong cuộc gọi video cũng giống. Nhưng đó có thể là deepfake: Âm thanh và hình ảnh do trí tuệ nhân tạo tạo ra để mạo danh.

Theo thống kê của Bộ Công an, riêng năm 2025 lực lượng chức năng đã phát hiện hơn 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến, tổng thiệt hại ước tính trên 8.000 tỷ đồng. Các khảo sát cũng cho thấy chỉ khoảng một phần ba nạn nhân báo cho cơ quan chức năng. Thủ đoạn ngày càng chuyển sang giả giọng, giả hình người thân, cán bộ cơ quan nhà nước hoặc lãnh đạo ngân hàng.

Những kịch bản thường gặp#

• Người thân gặp nạn: Con cháu bị tai nạn, bị giữ, cần tiền viện phí hoặc "nộp phạt" ngay.
• Giả danh cán bộ: Tự xưng công an, tòa án, viện kiểm sát, yêu cầu chuyển tiền "phục vụ điều tra" hoặc cài ứng dụng.
• Giả nhân viên ngân hàng, nhà mạng: Đề nghị cung cấp mã OTP, mật khẩu, hoặc bấm vào đường link để "cập nhật thông tin".
• Cuộc gọi video rất ngắn: Xuất hiện vài giây cho "thấy mặt", rồi lấy lý do mạng yếu để chuyển sang nhắn tin.

Dấu hiệu nhận biết cuộc gọi deepfake#

• Thời lượng cuộc gọi rất ngắn, thường kèm lý do mạng chập chờn.
• Khuôn mặt thiếu biểu cảm, cử động không tự nhiên, ít chớp mắt.
• Ánh sáng, màu da, đường viền khuôn mặt bất thường.
• Âm thanh không khớp khẩu hình, giọng đều đều hoặc ngắt quãng lạ.
• Luôn có yếu tố gấp, bí mật và tiền: "Đừng nói với ai", "phải chuyển ngay".

Quy ước gia đình: Dừng - Gọi lại - Hỏi riêng#

Cách phòng vệ hiệu quả nhất không nằm ở công nghệ mà ở một quy ước đơn giản, cả nhà cùng thống nhất từ trước:

1. Dừng lại. Mọi yêu cầu chuyển tiền gấp qua điện thoại, mạng xã hội đều phải dừng ít nhất 10 phút.
2. Gọi lại. Tắt máy, tự gọi lại cho người thân bằng số điện thoại đã lưu sẵn, hoặc gọi cho một người khác trong gia đình.
3. Hỏi riêng. Đặt trước một "câu hỏi gia đình" mà chỉ người nhà biết câu trả lời (không đăng lên mạng xã hội). Kẻ gian có thể giả giọng nhưng không biết câu trả lời.

Năm thói quen an toàn#

• Xác minh qua một kênh liên lạc khác trước khi làm theo yêu cầu.
• Đặt câu hỏi riêng mà chỉ người thân thật mới biết.
• Không chuyển tiền hay cung cấp mã OTP khi bị hối thúc.
• Cẩn trọng với cuộc gọi video ngắn, hình ảnh hoặc giọng nói bất thường.
• Báo cho người thân và cơ quan chức năng khi nghi ngờ lừa đảo.

Nếu lỡ chuyển tiền#

1. Gọi ngay cho ngân hàng qua số tổng đài in trên thẻ hoặc ứng dụng chính thức, đề nghị hỗ trợ tạm dừng, phong tỏa giao dịch.
2. Giữ lại bằng chứng: Ảnh chụp tin nhắn, số điện thoại, tài khoản nhận tiền, sao kê giao dịch.
3. Trình báo cơ quan công an tại xã, phường nơi cư trú hoặc nơi xảy ra vụ việc, hoặc qua chức năng phản ánh về an ninh, trật tự trên ứng dụng VNeID.
4. Phản ánh đường link, tài khoản lừa đảo tại Trang cảnh báo an toàn thông tin Việt Nam (canhbao.khonggianmang.vn); cuộc gọi, tin nhắn lừa đảo qua tổng đài 156.
5. Cảnh giác lừa đảo lần hai: Không tin các trang, tài khoản quảng cáo "dịch vụ lấy lại tiền bị lừa".

Nói chuyện với cha mẹ thế nào#

Người cao tuổi thường ngại hỏi lại hoặc xấu hổ khi nghi mình bị lừa. Hãy nói chuyện nhẹ nhàng, cùng xem lại vài ví dụ, ghi quy ước "Dừng - Gọi lại - Hỏi riêng" lên tờ giấy để cạnh điện thoại, và nhắc rằng gọi lại để hỏi con cháu không bao giờ là phiền.

Chương trình cộng đồng của Viện#

Theo Đề án thành lập, Viện dự kiến triển khai chương trình truyền thông cộng đồng phòng chống lừa đảo bằng AI, phi lợi nhuận, dành cho người cao tuổi, học sinh và công nhân, với mục tiêu 90 buổi truyền thông đến hết năm 2029. Tổ chức, khu dân cư, trường học muốn phối hợp có thể gửi đề nghị qua trang Liên hệ.

Thông tin về kênh tiếp nhận phản ánh có thể thay đổi; người dân nên kiểm tra thông báo mới nhất của cơ quan chức năng.